هفدهمین نشست تخصصی مدرسۀ حکمرانی شهید بهشتی با عنوان «تبیین مؤلفه‌های حکمرانی اسلامی» برگزار شد
1398-04-25

مطابق برنامۀ نشستهای مدرسۀ حکمرانی در سال 1398، روزهای یکشنبه و سه‌شنبه هر هفته، یک نشست تخصصی برگزار می‌گردد. هفدهمین نشست تخصصی این مدرسه، در روز سه شنبه 25 تیر ماه 1398 با عنوان «تبیین مؤلفه‌های حکمرانی اسلامی» با ارائۀ آقای دکتر محمد ناظمی اردکانی (وزیر اسبق تعاون)، در مرکز تحقیقات راهبردی دفاعی، و با محورهای ذیل برگزار گردید:


1) مبانی حکمرانی اسلامی در قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران

2) وجوه تمایز حکمرانی خوب با حکمرانی خوب با رویکرد اسلامی                                                                                                

 

گزارش نشست :

     در ابتدای این نشست، آقای علی نوروزی، دبیر علمی نشست با تببین جایگاه منابع و متون اسلامی در موضوع حکمرانی، به بیان اهمیت توجه به قانون اساسی به عنوان یکی از مترقی ترین قانون های تنظیم شده در این باره پرداخت. درادامه سخنران نشست بحث خود را با بیان مساله آغاز نمود. دکتر ناظمی اردکانی با بیان اینکه در تاریخ سیاسی معاصر، کشورهای جهان به دو گروه متمایز توسعه یافته و در حال توسعه تقسیم شده­اند و این تقسیم بندی بر عملکرد اقتصادی آنها و مهمترین شاخص آن یعنی نرخ رشد اقتصادی در بلند مدت مبتنی است با این تفکر که افزایش رفاه عمومی و برخورداری شهروندان از حقوق و آزادی­های متعارف بدون دستیابی به رشد اقتصادی متصور نیست، به تشریح عواملی پرداخت که باعث تسریع در رشد اقتصادی می شوند. این استاد دانشگاه افزود: در سال های منتهی به قرن بیستم، مطالعه دلایل حرکت کند توسعه در برخی کشورها ازجمله آسیای میانه، آفریقا، مکزیک ، کشورهای جنوب شرقی آسیا و به وجود آمدن بحران مالی در کشورهایی مانند تایلند، اندونزی، کره جنوبی و مالزی (68 کشور) توسط چند محقق برجسته انجام شد و نتایج آن طی گزارشی به سازمان ملل متحد اعلام گردید. در این گزارش، دموکراسی ضعیف، پاسخگو نبودن دولت ها، منافع گروهی در مقابل منافع اکثریت مردم، عدم آزادی اقتصادی، آزادی سیاسی، وجود رانت و فساد و قانون گریزی عوامل حرکت کند توسعه اعلام شد. پس از ارائه این گزارش با توجه به نوع نگرش و تفکری که در غرب وجود داشت و با توجه به ابعاد موضوع، استقرار حکمرانی خوب با اهداف، مأموریت و کارکرد ی تعریف شده پیشنهاد گردید و مکانیزم موافقت و پرداخت وام های جهانی از سوی بانک جهانی تشخیص استقرار چنین نظام سیاسی اعلام و به کشورها توصیه گردید تا برای استقرار آن تلاش کنند. از طرفی تعدادی نهاد بین المللی در قالب NGO ایجاد گردید تا کارکرد حکمرانی کشورها را ارزیابی نموده و رتبه آنان را اعلام نمایند که در خصوص ایران و 80 کشور انجام شده است. در ادامه دکترناظمی اردکانی به تعریف مفهوم حکمرانی اشاره کرد. وزیر اسبق تعاون، حکمرانی را اعمال حاکمیت بر نهادهای سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی به منظور ارائه خدمات بهتر به مردم و برای مدیریت امور عمومی کشور در همه سطوح عنوان کرد که شامل ساز و کارها، فرایندها و  نهادهایی است که از طریق آن شهروندان و سازمان­های مردم نهاد، منافع خود را ابراز کنند و از حقوق قانونی خود استفاده و تعهدات و تکالیف خود را ایفا و اختلافات خود را با میانجیگری حل و فصل کنند. وی سپس ارکان حکمرانی را به چهار دسته تقسیم کرد:

  • حکومت
  • حاکمیت
  • مردم
  • نهادهای مردمی

این استاد دانشگاه در ادامه با تشریح سیر تفکر حکمرانی در غرب، شروع آن را از افلاطون و با نظریه دست یابی به فضیلت دانست و ادامه سیر تکاملی آن را در قالب جدول ارائه کرد:

 

نظریه پرداز

قرن

نظریه

افلاطون

یونان باستان

دست یابی به فضیلت

ارسطو

یونان باستان

دست یابی صلاح عمومی

اگوستین

یونان باستان

رعایت عدالت

ماکیاوال

آغاز رنسانس

آزادی در دولت ها

ژآن بدن

آغاز رنسانس

آزادی های فردی

هابز

رنسانس

تفکیک قدرت دین و سیاست

جان لاک

قرن 17

تفکیک قوای سه گانه

منتسکیو

قرن 18

حداقل نمودن منافع شخصی

ژان ژاک روسو

قرن 18

تامین منافع عمومی

هگل

قرن 19

اخلاق اجتماعی

سازمان ملل متحد

2000

حکمرانی خوب

 

همچنین در ادامه با ذکر این نکته که دانشمندان اسلامی نیز از زمان فارابی، فیلسوف قرن سوم نظریاتی در زمینه حکمرانی داشته اند، نظریات مربوط را تا دوران انقلاب اسلامی در قالبی جداگانه مطرح نمود:


نظریه پرداز

قرن

نظریه

فارابی

سوم

مدینه فاضله

شیخ طوسی

چهارم

تامین و حفظ مصالح عمومی

ابوعلی سینا

چهارم

حاکمیت قوانین الهی

مسکویه

چهارم

حکومت کامله

فیض کاشانی

یازده

عدالت ورزی

امام خمینی

معاصر

حکومت اسلامی

رهبر انقلاب اسلامی

معاصر

حکمرانی خوب با رویکرد اسلامی


دکتر ناظمی اردکانی سپس با ترسیم مدل های حکمرانی خوب و حکمرانی متعالی، تفاوت ها و اشتراکات این الگو ها را توضیح داد. دکتر اردکانی افزود: قبل از اینکه به مبانی حکمرانی متعالی پرداخته و الگویی برای آن ارائه شود، لازم است به تفاوت و اختلاف جهان­بینی حاکم بر غرب و ایران اشاره­ای بشود؛ چراکه با بازشناسی این تفاوت، الگوی توسعه برای پیشرفت را می­توان مشخص کرد تا حکمرانان درصدد تحقق آن برآیند. امروزه پیشرفت مادی کشورهای در حال توسعه نیز در گرو همین جهان­بینی و از مهمترین وظیفه نخبگان و فرهیختگان است که با تعمق بیشتر نسبت به بازشناسی نسخه پیشنهادی غرب تحت عنوان «حکمرانی خوب» تلاش، و الگویی را انتخاب کنند که بتواند معضلات سیاسی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی را حل و فصل و پیشرفت و تعالی جامعه و کشور را تامین و تضمین کند. وی همچنین با ذکر این نکته که در دیدگاه اسلام پیشرفت مادی هدف نیست بلکه وسیله­ای برای رشد و تعالی انسان است، ثروت، قدرت و علم را وسیله ای برای رشد انسان و زمینه­ساز برقراری عدالت در جامعه دانست. این استاد دانشگاه در ادامه افزود: اختیار انسان برای پیمودن مسیر خداپرستی به منظور رسیدن به رستگاری در دیدگاه اسلام و مذموم بودن دلبستگی به دنیا در این مسیر یک اصل است. در عین حال اسلام از زاویه اجتماعی وظیفه انسان را مدیریت دنیا و استفاده از استعدادهای فراوان طبیعی برای آبادانی دنیا می­داند. دکتر ناظمی در ادامه افزود: با توجه به جهان­بینی اسلامی و تعمق در اصول اسلام برای زندگی در دنیا، به جای پذیرش کامل نظریه حکمرانی خوب که مبتنی بر جهان­بینی غربی و با هدف توسعه است، تدوین الگویی با دیدگاه مبتنی بر اسلام که جایگزین مناسب و برتر باشد لازم است.

وزیر اسبق تعاون سپس با اشاره به قابلیت نظام جمهوری اسلامی ایران که مبنای قانون اساسی شکل گرفته است، برای ارائه به عنوان قالب حکمرانی اسلامی جایگزین الگوی حکمرانی خوب، از آن به حکمرانی متعالی یاد کرد. وی ادامه داد: ابتدا قانون اساسی ایران به عنوان معتبرترین و جامع­ترین سند که حاصل افکار و آرمان­های اندیشمندان، اسلام­شناسان و پدیدآورندگان انقلاب است به عنوان منبع اصلی انتخاب گردید تا مدل حکمرانی متعالی از درون آن استخراج شود که به شرح زیر است:


 

مقایسه حکمرانی خوب و حکمرانی متعالی

 

ردیف

محورها

زیرمحورها

حکمرانی متعالی(1)

حکمرانی خوب (2)

توضیحات

1

مبانی

1-اسلامیت

*

-

1- مبنای تدوین قوانین 2-موضوعیت ندارد

2-جمهوریت

*

*

یکسان

2

اصول

1-قانون مداری

*

*

1-مدنی و الهی 2-مدنی

2-آزادی

*

*

1-مشروع و مدنی 2- مدنی

3-مبارزه با فساد

*

*

1-با کلیه مظاهر آن 2-فساد اقتصادی

4-نفی سلطه

*

-

1-یک اصل است 2-موضوعیت ندارد

5-پاسخگوئی

*

*

1-در برابر یکدیگر و خداوند2-در برابر یکدیگر

6-تحکیم برداری و تعاون

*

-

1-قانونی، مدنی و الهی 2-موضوعیت ندارد

3

مردم سالاری دینی

1-حاکمیت ولایت فقیه

*

-

1-ثقل حکمرانی 2-موضوعیت ندارد

2-استقلال قوای سه گانه

*

*

1-زیر نظر ولایت فقیه  2-تفکیک قوا

3-مشارکت مردم

*

*

1-مشروع و عام 2-عام

4

سرمایه اجتماعی

1-تامین اجتماعی برای همه

*

*

1-عدالت محور  2-برابری

2-تضمین آزادی اجتماعی

*

*

1-درچارچوب شرع 2-بدون قید و شرط

3-تحکیم بنیان خانواده

*

-

1-به عنوان بنیان جامعه  2-موضوعیت ندارد

4-تحکیم برداری و تعاون

*

-

1- برای رسیدن به کمال انسانی

2-موضوعیت ندارد

5-تضمین حقوق زنان

*

*

1-عدالت محوری  2-حقوق شهروندی

5

مهندسی فرهنگی

1-دین باوری

*

-

1-اعتقاد به غیب و آنچه از جانب خداوند نازل شده است.

2- موضوعیت ندارد

2-دانائی محوری

*

*

1-مبتنی بر وحی،عقل،تجربه و مشاهده

2-عقل، تجربه و مشاهده

3-آزادی اعتقادی

*

*

یکسان

4-ارتقاء آگاهی عمومی

*

*

یکسان

6

توسعه اقتصادی عدالت محور

1-رشد

*

*

1-وسیله است 2-هدف است

2-عدالت

*

-

1-هدف است 2-موضوعیت ندارد

3-مبارزه با فساد

*

*

1-برای تامین عدالت و قانون 2-برای تحقق قانون

4-منع اسراف و تبذیر در مصرف

-

*

1-برای تحقق عدالت  2-موضوعیت ندارد

5-حفظ محیط زیست

*

*

1-برای تحقق عدالت ورفاه  2-برای تامین رفاه

6-رفع فقر و تامین رفاه

*

*

یکسان

7-بودجه ریزی قانون مند

*

*

یکسان

7

 تعالی انسان

1-کمال معنوی

2-کمال مادی

-

*

*

*

1-هدف است 2-موضوعیت ندارد

1-وسیله است 2-هدف است


 

دکتر ناظمی اردکانی سپس وجوه افتراق این دو الگو (حکمرانی معالی و حکمرنی خوب) را در زمینه ابعاد مختلف نظری به شکل زیر ارائه نمود:


 

موضوع

حکمرانی متعالی

حکمرانی خوب

نگرش انسان به جهان هستی

الهی

مادی

هدف

تعالی انسان

رشد اقتصادی

ساختاری

قوای سه گانه مستقل

 با محوریت ولی فقیه

قوای سه گانه مستقل

اساس تدوین قوانین

وحی و خردجمعی

خرد جمعی

هدف مشارکت مردم

خودسازی و تعالی

توسعه اقتصادی

عدالت

عامل پیشرفت و تعالی

عامل اقتصادی

آزادی

قانونی و شرعی

قانونی

پاسخگوئی

در برابر یکدیگر و خداوند

در برابر یکدیگر

مبارزه با فساد

در همه ابعاد

اقتصادی

نظارت

قانونی ، مدنی و الهی

قانونی


وی در پایان الگوی پیشنهادی خود (مدل تشریحی حکمرانی متعالی) را برای حل این مساله اینگونه ترسیم کرد:


 

دکتر ناظمی اردکانی در تنیجه گیری این ارائه تخصصی،‌ افزود: «حکمرانی خوب» که اهداف آن در ادبیات توسعه­ای امروز کشورهای جهان وارد شده در طول حکمرانی غرب در دوره پانصد ساله گذشته رایج شده است؛ به عبارت دیگر پس از دوران طولانی استعمار، جنگ های اول و دوم و جنگ سرد که به شکست و فروپاشی بلوک شرق منجر شد و آمریکا و غرب به صورت قدرت بلامنازع دنیا درآمدند و اندیشه­هایی تحت عناوین نظام نوین جهانی . جهانی سازی  و جهانی شدن مطرح کردند، حکمرانی خوب درواقع برای تحقق چنین طرز تفکری پدیدار گشت. در واقع این اندیشه نقشه راهی است که کشورهای قدرتمند جهان پیش روی کشورهای در حال توسعه ترسیم کرده­اند. هرچند شعارهای این پدیده جدید بسیار زیبا است اما جز فریب برای کشورهای جهان سوم حاصلی در برنخواهد داشت.

 

از طرفی انقلاب اسلامی ایران درواقع در رویارویی با شعارها و ارزش­های غرب و قدرت­های مسلط جهان به پیروزی رسید و امروز با افکار جدید در عرصه حکمرانی به میدان آمده است. مدل حکمرانی متعالی پاسخی مثبت و قاطع در این وادی است که نه تنها می­تواند تعالی و پیشرفت کشورهای جهان سوم با رویکرد جهان­بینی الهی را تامین کند، بلکه می­تواند با چنین رویکردی تعالی و پیشرفت جامعه بشری را نیز تضمین کند.

 

سپس هریک از مدعوین نشست به بیان پرسش های خود در زمینه حکمرانی متعالی و الگوی پیشنهادی سخنران نشست پرداختند و دکتر ناظمی اردکانی توضیحاتی درباره سوالات بیان نمود.

*****

جهت اطلاع از سایر نشست ها به صفحۀ سلسله نشست های خرداد و تیر 1398 مراجعه فرمایید.